Ufacık şey ne kadar enerji harcar?

Pilli ya da prize takılan aletlerin sayısı ve çeşidi hergün artıyor. 15 yıl önce ortalama bir evde masaüstü bilgisayar ve hesap makinesi dışında pek elektronik eşya olmazdı. Şimdi hemen herkeste ikişer cep telefonu, birer kablosuz telefon, dizüstü bilgisayar, kamera, mp3 çalar, taşınabilir oyun konsolu var. Bu yeni teknolojili elektronik aletlerin enerji tüketimi görmezden geliniyor.

Uluslar Arası Enerji Ajansı’nın (IEA) raporuna göre LCD televizyon, mp3 çalar, telefon gibi elektronik aletlerin elektrik tüketimi 2022’de ik katına, 2030’da üç katına çıkacak. Bu hızlı artışın bir nedeni, cihazların sayılarının artması. Bir diğer ve bence daha önemli olan neden ise beher cihazın tüketiminin artması. Enerji tasarrufu ve iklim değişikliği konularında çalışan İngiltere merkezli örgüt Energy Savings Trust’ın raporu da benzer haberler veriyor. Cihazların açıkken tükettiği enerjinin yanında, irili ufaklı bir sürü aletin prize takılı durumdayken oluşturduğu “stand-by dağı” artık görmezden gelinemeyecek  bir büyüklük olarak karşımıza çıkıyor.

Bu raporlar yeterince dikkat çekici iken yine de önemli bir fizik kuralı atlanıyor: Elektrik üretim sisteminin verimliliği %35 civarındadır. Prize ulaşan 1 kW enerji için yaklaşık 3 kW enerji üretilir. Bunun yanısıra, dizüstü bilgisayarınızı kullanabilmeniz için gereken internet altyapısının, cep telefonunuzu kullanabilmeniz için gereken GSM şebekesinin tükettiği elektrik çoğu zaman aklımıza gelmez.

Enerji tüketimi kavramını aletin pilleri şarj olurken şebekeden çektiği elektrik olarak sınırlandıramayız. Sözgelimi bir cep telefonunun gerçek enerji maliyeti, harcadığı elektriğin onbinlerce katıdır. Telefon üretilirken sarf edilen enerjiden bahsediyorum. Bütün sanayi üretimi bir enerji sermayesine gereksinim duyar. Bu enerji sermayesi ar-ge, proje, mühendislik, hammadde temini, ara mal temini, montaj, ambalajlama, dağıtım, satış sonrası destek, defolu üretim, arıza vb. nedenlerle oluşan zayiat vb. bir sürü kalem için harcanır. Bir adet ürün başına harcanan tüm bu enerjiye gömülü enerji (embodied energy) denir.

Gömülü enerji

Bu kavram enerji verimliliği denince birçoğumuzun aklına gelmez. Kavramı gözümüzde canlandırmak için dizel otomobil örneğini düşünelim. Dizel motorlar çok pahalıya mal oldukları için pahalıdırlar. Üretimlerinde benzinli motorlara oranla büyük miktarda enerji ve doğal hammadde harcanır. Yani gömülü enerjileri yüksektir. Buna karşılık kullanımda daha az enerjiyle daha çok iş yaparlar. Yani nominal enerji tüketimleri (litre motorin/100km) düşüktür. Bir dizel motorun toplam verimliliğinin bir benzinli motordan fazla olabilmesi için yapılan yakıt tasarrufunun üretiminde harcanan enerjiden fazla olması gerekir. Gömülü enerjiyi bu şekilde özetledikten sonra konumuza dönelim.

Gizli enerji tüketimi olarak kabul edebileceğimiz gömülü enerji özellikle ileri teknoloji ile üretilen aygıtlarda önem kazanır. İşlemciler ve yonga setleri yüksek yoğunlukta enerji ve hammadde kullanımı gerektirir. Pahalısından birkaç bilgisayar ya da mikroçip, küçük bir otomobilinki kadar gömülü enerjiye sahip olabilir. MIT’den Gutowski’ye göre(1, 2) 1kg elektronik devre üretmenin enerji karşılığı, 1kg metal ya da plastik parça üretmenin enerji karşılığının 100000 katı kadar olabiliyor. Bu kıyaslamaya madencilik, fabrika kurulum maliyetleri vb. dahil değil. Yine bir başka kaynağa göre 32MB’lık bir RAM devresi üretmek için ağırlığının 600 katı kadar fosil yakıt enerjisine gereksinim var. Bu oran otomobil için 2-3, alüminyum içecek kutuları için 4-5 civarında.

Elektronik ürünlerin bünyesinde barındırdığı toplam enerjiyi bilmek zor. Bunun bir nedeni üreticileri tarafından kataloglara yazılmayışı. Diğer neden ise bunu hesaplamanın giderek daha zor ve karmaşık hale gelmesi. Dünyanın dört bir yanından gelen ve fiyatı değişen hammadde, sürekli yenilenen üretim tekniği, ürünlerin çok kısa sürede demode olup üretimden kalkması, tüketicinin ürünü kullanma süresinin tam bilinememesi gibi nedenleri de eklemek mümkün.

Nadir de bu konuda yapılmış araştırmalara rastlamak mümkün. 2004’te yapılan çalışmada 1990 model bir bilgisayar incelenmiş. Sanayi ürünlerinde ortalama 2 kg fosil yakıta karşılık 1kg ürün elde edilirken, şimdi “antika” sayılabilecek bu bilgisayarda bu oran 12’ye 1 hesaplanmış. Bu da bilgisayarın ömrü boyunca tüketeceği elektriğin, üretimde harcanan enerjiye oranlar neredeyse ihmal edilecek düzeyde olduğu anlamına geliyor. Nokia’ya göre bir N7600’ün enerji maliyetinin %70 ila %90’ı üretim ve pazarlama aşamasında ortaya çıkıyor. İsviçre kaynaklı araştırmaya göre aynı bilgiyi GSM şebekesi üzerinden göndermek, sabit telefon şebekesinden göndermeye göre 3 kat maliyetli oluyor. Raporun 2004 tarihli olduğunu, önümüzdeki günlerde üçüncü nesil uygulamalarla bu enerji maliyetinin katlanarak artacağını hatırlatayım. 3. nesil (UMTS) servisi üzerinden 500 Gb bilgi iletmek, bir arabayı 150km kullanmaya eşdeğer enerji tüketimine mal oluyor. Dahası var. UMTS şebekesi bilgi tüketimini(müzik, film, televizyon vb.) artıracağı için GSM şebekesinin 2.4 katı fazla enerji tüketmesi bekleniyor.

Üründeki gömülü enerjiyi kestirmemizde fiyat bize yol gösterebilir. Aynı kategorideki iki üründen pahalı olan içini pahalılık oranında fazla enerji kullanıldığını söylersek yanılmış olmayız. Otomobil, makine gibi ağır sanayi ürünleri için ise ağırlığı, fiyatın yanısıra bir gösterge olarak kullanabiliriz. Ancak fiyatın bizi yanıltacağı yerler var. Sanayiciye devlet teşviği, sübvansiyon, vergi indirimi gibi nedenlerle bazı ürünlerin fiyatı gömülü enerjiyi gizler. Ta Çin’den gelen bir oyuncağın 1 liraya satılabilmesinin nedeni budur.

Geri dönüşüm beyhude

Elektronik donanımın yoğun enerji ve buna karşın ihmal edilebilir düzeyde malzeme kullanıyor olması, malzemenin geri dönüşümünün marjinal faydasını azaltıyor. Bu durum üretimde ciddi miktarda hammadde kullanılıyor olması gerçeğini değiştirmiyor. Zira elektronik aygıt imalatında ortaya çıkan ürünün ağırlıkça 10 katı kadar atık oluşuyor. Bu atıkları değerlendirmek ya da daha az atık oluşturmak sadece üreticinin elinde.

Tüketim azalacağına artıyor

LCD televizyonunuz eski teknolojili 55 ekran tüplü televizyonunuzdan daha fazla enerji çekiyor. Çünkü ekranı çok daha büyük. Dokunmatik ekranlı, kameralı yeni telefonunuz eski 3310’unuzdan çok daha fazla elektrik çekiyor. Bunu hissetmeme nedeniniz yeni pillerin daha fazla elektrik depolayabilmesi. Dizel teknolojisinin tüm olanaklarını kullanan, motoru bir bilgisayar tarafından yönetilen yeni Peugeot 207’niz, verimlilikte 1993’ün Honda Civic Vtec-E modelini geride bırakamıyor. Çünkü daha ağır.

Gözden kaçan diğer bir etken artan verimlilğin tüketimi teşvik etmesi. Buna Jevon’s Paradox deniyor. En güzel örnek az yakan otomobile sahip olan sürücünün otomobilini daha fazla kullanmaya başlamasıdır. Üretici perspektifinden bakınca da benzer bir durum var. Motorların verimliliğinin artması otomobilin ağırlığını artırmak için bir açık pencere olarak görülüyor. Bundan 60 yıl öncesinin “ilkel teknoloji” ile üretilen Citroen 2CV modeli 500kg ağırlığında idi ve 100km’de 5 litre benzin tüketiyordu. Bugün bir Golf de 5 litre civarında benzin tüketiyor. Ama ağırlığı 1300kg. Yeni plazma televizyonların çok daha verimli olması, gitgide büyüyen ekran yüzünden daha az elektrik tüketmelerini sağlamıyor.

Klasik tarzda bitireyim: Ne yapmalı?

Ne yapılması gerektiği konusuna sadece elektronik aletlerle sınırlı kalmadan, daha genel bir perspektiften bakmak istiyorum. Her zaman olduğu gibi en kolay tedbir tüketimi sınırlamak. Daha genel ifadeyle uyanık ve sorumlu tüketici olmak. İleri teknolojinin çözdüğünden fazla sorun yarattığının farkına varmak. Size çok basit bir hesap yapmanızı öneriyorum: Önceki telefonunuzu kaç yıl kullandığınızı hatırlayın. Sonra telefona verdiğiniz parayı. Sonra kalan ömrünüzde bu şekilde kaç telefon daha değiştireceğinizi hesaplayın. Telefonun kendisine toplam ne kadar harcadınız? Ev parası etmediyse, rahat bir araba parası etti değil mi? Sıkılmadıysanız yukarıda verdiğim örnekler doğrultusunda bu tüketimin enerji karşılığını tahmin edin. Ben hala yıllar önce piyasadaki en ucuz(hayır, en kötü değil) telefonu almıştım, hala kullanıyorum. Bozulana ya da çalınana kadar da değiştirmeyeceğim. Elektronik eşya listemde yine 2004’te aldığım bir mp3 çalar(3000 saatten fazla müzikle yatırımı geri ödedi, hizmete devam ediyor), yıllanmış bir pil doldurma aleti ve piller bulunuyor. Dünya görüşüm değişip de bu blogu yazmaya başlamadan önce kullanılmış olarak gayet ucuza aldığım 18 yaşında ve 180000km’yi devirmiş, dört kişiyi ve bagajını uzun mesafelere gayet konforlu ve ekonomik bir şekilde taşıyabilen bir arabam vardı. Otomobil kullanımını hiç bir şekilde özendirmek istemiyorum, otomobil hayatımızda yapabileceğimiz en verimsiz ve gereksiz yatırım. Ancak yeni bir otomobil alırken “az yakmasını”, “çevre dostu” olmasını beklemek gibi ironik ve saçma bir anlayış içine girmemek lazım. Toplam verimliliği %1 olan bir ulaşım sisteminden bahsediyoruz! Tüketimi mantık çerçevesinde sınırlamak, yeni bir bilgisayar, yeni bir kat kaloriferi, yeni bir televizyon gibi yatırımlara girişirken basit bir fayda/maliyet analizi yapmak herkesin üstesinden gelebileceği şeyler.

İkinci aşama ise toplumsal tepki. Bir klima üreticisi bizim klimamız şu kadar verimlidir, şu kadar ekonomiktir diye yalan reklama başladığı zaman tüketici ve çevre koruma örgütleri bu yalan beyanların peşine düşmelidir. Bazı batı ülkelerinin yasakladığı müsrif sanayi ve tüketim uygulamalarının yasaklanması ya da verimli üretim ve tüketimin teşvik edilmesi için kamuoyu oluşturulmalıdır. Dijital tekolojinin olanaklarını akıllıca kullanarak tasarruf etmek ve karbon ayak izini azaltmak mümkün. Kamu kurumlarının ofis birimleri baştan ayağa bilgisayar ağlarıyla donandığı halde neden hala evden çalışma (home office) başlamadı? Neden hükümet şirketlerin evden çalışmaya yönelmesini teşvik etmiyor?

Tüketici mağazada sergilenen bir bilgisayarda ya da bir beyaz eşyada ne kadar gömülü enerji olduğunu merak etmeye başladığı gün bu kör ve bağnaz sanayi sektörü eminim ki kendine çeki düzen verecektir. Seçmen, iktidar adaylarından su ve elektrik iletim hatlarımızdaki dünya rekoru kıran iletim kayıplarımızı azaltmaya yönelik projeler talep ettiği gün doğanın ve cebimizdeki paranın tükenişi duracaktır. “Ucuz” diye Çin malı, çevre düşmanı, çocuk köleler tarafından üretilen malları almayı bıraktığımız gün, sanayi üzerinden yapılan korkunç doğa tahribatının suç ortağı olmaktan kurtulacağız.

Hiç bir yapmamak da bir eylemdir. Hayatımızı sürdürmek için diğer insanlara, diğer örgütlere, diğer toplumlara muhtaçsak her bir ürün ve hizmeti tüketerek yaptığımız doğa tahribatını “hiç bir yapmayarak” durduramayız. Hiç bir şey yapmamak bu sistemde taraf olmaktır. Yok etmenin, çocuğunuzun, torununuzun hayatını ve kaynaklarını çalmanın tarafındaysanız ve vicdanınız buna rağmen rahatsa fikrinizi değiştiremediğim için üzgünüm. Değilse, hemen bugünden itibaren üzerinize düşen sorumluluğu hissetmeye, olaylara, düzene bakışınızı gözden geçirmeye başlayabilirsiniz. Ben gözden geçirdim, bildiğim herşeyin yanlış olduğunu anladım, gelecekle ilgili planlarımı değiştirdim, okumaya ve bu blogu yazmaya başladım.

Bazı kaynaklar:

http://www.iea.org/w/bookshop/add.aspx?id=361
http://www.energysavingtrust.org.uk/content/download/22747/84592/file/ampere_strikes_back_july_2007.pdf
http://en.wikipedia.org/wiki/Embodied_energy
http://www.lowtechmagazine.com/2009/06/embodied-energy-of-digital-technology.html
http://www.lowtechmagazine.com/2008/02/the-right-to-35.html
http://web.mit.edu/ebm/www/publications.htm
http://pubs.acs.org/doi/suppl/10.1021/es8016655/suppl_file/es8016655_si_001.pdf?cookieSet=1
http://www.it-environment.org/1point7kg%20microchip.html
http://ieeexplore.ieee.org/Xplore/login.jsp?url=http%3A%2F%2Fieeexplore.ieee.org%2Fiel5%2F9100%2F28876%2F01299692.pdf&authDecision=-203
http://weeeman.org/html/what/lifecycle_case.html
http://www.esu-services.ch/download/faist-2005-umts.pdf
http://en.wikipedia.org/wiki/Jevons_paradox
Bir masaüstü bilgisayar için 1.8 ton hammadde harcanıyor: http://www.infoworld.com/t/hardware/un-study-think-upgrade-buying-new-pc-601
Reklamlar

10 Responses to “Ufacık şey ne kadar enerji harcar?”


  1. 1 Nimet Sırcan 27 Tem 2009, 13:52

    Pompalanan gösterişçi tüketim alışkanlıkları herhalde dünyamıza verebileceğimiz en büyük zarardır. Yazınızda değindiğiniz gibi günümüz üretim ilişkileri o kadar karmaşık bir hal aldı ki ve o kadar büyük bir bilgi kirliliği var ki, insan kendini bazen kaybolmuşgibi hissediyor.
    Üretim sistemi tüketimi pompalamak zorunda, biz tüketiciler de daha az tüketmeye çalışacağız. En basit şekli bu. Ama zor bir iş. Kendim ve aile fertlerim için daha az tüketmenin sorumlu birey olmanın gereğidir düşüncesini hayata geçirmeye çabalıyorum ama başarılı olduğum kanısında değilim. İş zor çünkü, hem sosyal baskılara karşı direnmeye ve hem de teknik bilgilenmeye mecbursunuz. Yine de bu anlayışın yaygınlaşması için çaba harcamak boynumuzun borcudur düşüncesindeyim.

    • 2 nlty2000 27 Tem 2009, 18:27

      Sizi çok iyi anlıyorum. Sosyal ve teknik zorlukları ben de yaşıyorum. Zorlanmamız doğal. Bu hayat tarzı, kendi yaratıığı sorunlara çözüm getirmiyor. Çözümleri “yaratmak” zorundayız. Bu anlayışın yaygınlaşması için yazıyorum.

  2. 3 Uur 30 Tem 2009, 11:58

    Açıkçası kısa bir süre öncesine kadar insanların kendi kendine tüketimlerini azaltıcaklarını ve giderek daha az tüketeceklerini düşünüyordum, ama kurulan dünyanın her şeyiyle bir tüketim dünyası üzerine kurulduğunu, tüketimi azaltmak isteyenin dışlandığı, hor görüldüğü bir sosyal sistemde bunun mümkün olamayacağını anladım, yakın çevremden izlenimlerim bile en makul, çevreci görünebilen bir insanın bile bir tüketim canavarı olabildiğidir.. Çevreci yayın yapan haber kanallarının yaptığı bile sadece 1 saat sürüyor, sonra giren reklamlar günün her saati devam ediyor, bu tip bilinçlenmenin sadece pek bir işe yaramayan ön hazırlık olduğunu düşünüyorum. Artık sadece şuna inanıyorum, tüketimin durması için insanın bilinçlenmesinden ziyade ”tüketilecek şeyin olmaması” gerekmektedir.

  3. 4 sublime 18 Kas 2009, 22:51

    teknolojinin kendisi bence kötü birşey değildir, ama bu olay kar sağlamak niyetindekiler yüzünden bu hali alıyor. nokia dediğiniz şirket veya microsoft gibi şirketlerin zaten bundan sonraki 10 sene için hazırladıkları teknolojiler ve bunların ne zaman piyasaya çıkacakları bellidir bence. teknoloji insan hayatını kolaylaştırmalı ki bazı yöndende kolaylaştırıyor en azından şu an haberleşebiliyoruz , ama kar sağlamak amacı her işin içinde olduğu için yarar kısmını bilemiyor kimse hiçbirşeyin

  4. 5 eda 20 Ara 2009, 13:21

    bence isime yaramadi

  5. 6 Avcılar Bilgisayar Teknikservis 09 Nis 2010, 06:41

    Harbiten Cok Yazık Ben Bir Bilgisayar Hastasıyım.Manzara Fena

  6. 7 beyaz esya servis 22 Tem 2010, 15:27

    teknolojinin kendisi bence kötü birşey değildir, ama bu olay kar sağlamak niyetindekiler yüzünden bu hali alıyor. nokia dediğiniz şirket veya microsoft gibi şirketlerin zaten bundan sonraki 10 sene için hazırladıkları teknolojiler ve bunların ne zaman piyasaya çıkacakları bellidir bence. teknoloji insan hayatını kolaylaştırmalı ki bazı yöndende kolaylaştırıyor en azından şu an haberleşebiliyoruz , ama kar sağlamak amacı her işin içinde olduğu için yarar kısmını bilemiyor kimse hiçbirşeyin

  7. 8 isimsiz 02 Nis 2011, 12:22

    Tüketici bilinçlendikçe sorun ortadan kalkmış olacak. Üretimde doğa dostu malzeme kullanan firmaları tercih edilmesi yada doğayı korumaya yönelik fonlara bütçe ayıran ve bağışlarda bulunan markalar tercih edildikçe benzer sorunlar önlenmiş olacak…

  8. 9 @semihsunkar 03 Mar 2014, 16:19

    Reblogged this on …S.a.S… and commented:
    Geri dönüşümden hayatını kazanan biri olarak, tüm kelimelerine teeeeeeek tek katıldığım bir derleme…
    Nurullah Atay izninle…


  1. 1 Free Credit Card Numbers 2015 19 May 2016, 06:46 yazısı için Geri İzleme tarafından yapılan yorum

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s





%d blogcu bunu beğendi: